भाग 6 ते 10 *चढ-उतार : एका आयुष्याची कहाणी* – *-धर्मभूषण ॲड. दिलीप ठाकूर* 🪶 *प्रकरण ६ : पैशाची किंमत आणि स्वाभिमानाचे धडे*

भाग 6 ते 10
*चढ-उतार : एका आयुष्याची कहाणी*
– *-धर्मभूषण ॲड. दिलीप ठाकूर*
🪶 *प्रकरण ६ : पैशाची किंमत आणि स्वाभिमानाचे धडे*

मी संभाजीनगरला शासकीय विद्यानिकेतनमध्ये शिकत होतो. माझे बालपण स्वप्नांनी भरलेले होते; पण त्या स्वप्नांच्या मागे घरच्या परिस्थितीची जाणीवही नकळत मनात रुजत होती. हदगावला वडील एस.टी. महामंडळात कंट्रोलर म्हणून नोकरीला होते. नोकरी होती, पण पगार मर्यादित होता. त्या पगारावर आठ-दहा जणांचे कुटुंब चालवणे सोपे नव्हते. त्यात माझ्या विद्यानिकेतनची वर्षाची फी सुमारे ₹३०० होती. आज ही रक्कम फार मोठी वाटणार नाही; पण त्या काळात आमच्या घरासाठी ती सहज भागणारी नव्हती.

मी पाचवीत असताना एकदा पैशांसाठी घरी पत्र लिहिले. बालमनाच्या हट्टातून त्यात लिहिले होते—“जर पैसे पाठवता येत नसतील तर मी पुन्हा पुन्हा तुम्हाला पत्र पाठवणार नाही.” काही दिवसांनी वडिलांनी ₹५० पाठवले. त्यासोबत मोठी बहीण बेबी जिजीची चिठ्ठी होती—“तुझी चिठ्ठी वाचून आम्ही सगळे खूप रडलो. मोठ्या मुश्किलीने हे ₹५० पाठवत आहोत.” ते पत्र वाचताना माझ्या मनाला घरच्या परिस्थितीची पहिल्यांदा खरी जाणीव झाली. ते ₹५० केवळ पैसे नव्हते; त्यामागे आई-वडिलांचा आणि भावंडांचा त्याग होता. माझ्या एका छोट्याशा हट्टासाठी घरात किती मोठी भावनिक आणि आर्थिक कसरत होत होती, हे त्या दिवशी मला जाणवले. त्याच क्षणी मी मनाशी ठरवले—यापुढे पैशांसाठी घरी कधीही हट्ट करायचा नाही.

या निर्णयाचा परिणाम माझ्या छोट्या छोट्या सवयींवरही झाला. विद्यानिकेतनमधून दिवाळी किंवा उन्हाळ्याच्या सुट्टीत घरी येताना शाळेतून प्रवासात खाण्यासाठी चिवडा, शंकरपाळे, लाडू असा खाऊ मिळायचा. आम्ही तो रस्त्यातच खाऊन संपवण्याऐवजी जपून घरी घेऊन जायचो. घरी पोहोचल्यानंतर तो खाऊ सर्व भावंडांत वाटला जायचा आणि त्या छोट्याशा खाऊतही आम्हाला मोठा आनंद मिळायचा. आज विचार केला तर जाणवते—अभाव माणसाला केवळ काटकसरीचे धडे देत नाही; तो छोट्या गोष्टींमध्ये आनंद शोधायलाही शिकवतो.

सुट्टीत घरी आलो की बालमित्रांची मैफल जमायची. शाळेतील किस्से, शिक्षक, अभ्यास, मित्र यांच्या गप्पा रंगायच्या. आमच्या गावाच्या तुलनेत औरंगाबाद त्यांना एखाद्या मोठ्या जगासारखे वाटायचे. त्यामुळे मित्रांचा नेहमी प्रश्न असायचा—“औरंगाबादला कोणता चित्रपट लागलाय? कोणते खेळ असतात?” मीही उत्साहाने त्यांना त्या मोठ्या शहराच्या गोष्टी सांगत बसायचो. त्या गप्पांमध्ये आम्ही मोठमोठी स्वप्ने पाहायचो; पण त्या स्वप्नांच्या पायाशी आमचे साधे, मितव्ययी बालपण घट्ट उभे होते.

याच बालपणातला एक प्रसंग आजही आठवला की हसू येते. उन्हाळ्याच्या सुट्टीत मी हदगावला आलो होतो. माझा मामेभाऊ गंगासिंग भैया माझ्यापेक्षा जवळपास दहा वर्षांनी मोठा. मुलांमध्ये गप्पा मारताना त्याने सहज विचारले, “हदगावहून तामसाला पायी जायचे का? कोण कोण येणार?” तामसा जवळपास १५-१६ किलोमीटर दूर. तेही भर उन्हात! त्यामुळे कोणीच तयार झाले नाही. पण माझ्या मनात काय आले कोण जाणे, मी लगेच म्हणालो, “मी येतो!”

मी तेव्हा साधारण दहा-अकरा वर्षांचा असेन. आम्ही दुपारच्या उन्हात पायी निघालो. वाटेत थांबत, दम खात पुन्हा चालत शेवटी तामसा गाठले. शरीर थकले होते; पण एवढे अंतर पायी चालून आलो, याचा आनंद वेगळाच होता. तामसाला बाबूकाका राहत होते. आम्ही पायी आल्याचे कळताच त्यांनी आम्हाला चांगलेच सुनावले. इकडे हदगावच्या घरी आम्ही कुठे गेलो, याची काहीच माहिती नव्हती. घरच्यांनी शोधाशोध सुरू केली होती. नंतर बाबूकाकांनी आम्ही तामसाला पोहोचल्याचे कळवले आणि सगळ्यांचा जीव भांड्यात पडला.

दुसऱ्या दिवशी बसने आम्ही हदगावला परतलो. घरी पोहोचताच आईने गंगासिंग भैयाची चांगलीच खरडपट्टी काढली. तिचा राग रास्तच होता. मात्र आज मागे वळून पाहताना मला या प्रसंगात माझ्या पुढच्या आयुष्याची एक छोटीशी चाहूल दिसते. मोठा झाल्यानंतर शेकडो लोकांना सोबत घेऊन ज्या अनेक पदयात्रा काढल्या, त्या प्रवासाचे बीज कदाचित याच हदगाव–तामसा पायी वारीत नकळत पडले असावे. तेव्हा ती केवळ बालपणीची एक धाडसी भटकंती होती; पुढे मात्र पायी चालणे हे लोकांशी जोडले जाण्याचे एक माध्यम बनले.

बालपणाच्या या आठवणींमध्ये केवळ फिरणे आणि मित्रांच्या गप्पा नव्हत्या; कल्पनाशक्तीलाही तितकीच जागा होती. काही वर्षांनी आम्ही सुराजमलचा वाडा सोडून शाळेजवळच्या भाड्याच्या घरात राहायला आलो. आमच्या शेजारी डॉक्टर घणाते राहत होते. त्यांचा मुलगा मुन्ना घणाते माझा मित्र झाला. सुट्टीत आम्ही दोघांनी मिळून एक रहस्यकथा लिहिली. त्या काळात बाबुराव अर्नाळकर आणि एस. एम. काशीकर यांच्या रहस्यकथांचा आमच्यावर प्रभाव होता. सलीम-जावेदच्या धर्तीवर आम्हीही लेखक म्हणून नाव दिले—“दिलीप-घणाते.” आज ती हस्तलिखित कादंबरी कुठे आहे, माहीत नाही; पण त्या पानांमध्ये आमचे बालपण नक्कीच जिवंत आहे. आयुष्यात पुढे लेखन वेगवेगळ्या स्वरूपात माझ्यासोबत राहिले, त्याची कदाचित हीच पहिली चाहूल होती.

बालपणाच्या या गमती-जमती आठवताना घरच्या संघर्षांची दुसरी बाजूही डोळ्यांसमोर उभी राहते. माझा धाकटा भाऊ राजेश—आमचा लाडका राजा—लहानपणी पोलिओने आजारी पडला होता. कित्येक वर्षे तो पलंगावरच असायचा. त्याच्या उपचारासाठी आई-वडिलांना वारंवार नागपूरला जावे लागायचे. प्लास्टरमध्ये असलेल्या राजेशला ते मांडीवर घेऊन प्रवास करायचे. त्या काळात घरातील प्रत्येकाची चिंता राजेशभोवती फिरत असे. आईची सेवा, वडिलांची धावपळ आणि उपचारांची अनिश्चितता या सगळ्यांतून आमचे कुटुंब जात होते. त्यांच्या अथक प्रयत्नांनी, प्रेमाने आणि सेवेमुळे पाच वर्षांत राजेश पुन्हा स्वतःच्या पायावर उभा राहिला. आज तो पूर्णपणे तंदुरुस्त असून माझ्या कामात नेहमी माझ्या खांद्याला खांदा लावून उभा असतो. राजेशच्या आजारपणाने मला आणखी एक गोष्ट शिकवली—घरची परिस्थिती कितीही कठीण असली तरी संकटाच्या वेळी कुटुंब एकत्र उभे राहिले, तर अशक्य वाटणाऱ्या गोष्टीही शक्य होतात.

या सगळ्या अनुभवांमुळे पैशाची किंमत माझ्या मनात खोलवर रुजली होती. मात्र पैशांपेक्षाही माणसाच्या स्वाभिमानाची किंमत किती मोठी असते, हे मला नांदेडमध्ये घडलेल्या एका प्रसंगातून कळले. मी नववीत असताना वडिलांची प्रमोशनवर नांदेडला बदली झाली. आम्ही एस.टी. क्वार्टरमध्ये राहत होतो. एका सुट्टीत प्रभात टॉकीजसमोरील एका प्रसिद्ध हॉटेलमध्ये मी एकटाच मटण खायला गेलो. खिशात फक्त ₹१५ होते.

बोर्डवरचे दर पाहून मी माझ्या बजेटनुसार पदार्थ मागवले. वेटरने विचारले, “फुल प्लेट?” मी हो म्हणालो. जेवण झाल्यावर बिल आले आणि माझ्या पायाखालची जमीनच सरकली. बोर्डवर दिसणारे दर हाफ प्लेटचे होते; मी मात्र फुल प्लेट मागवली होती. त्यामुळे बिलात ७५ पैसे जास्त झाले. मी गल्ल्यावरच्या व्यक्तीला परिस्थिती सांगितली. पण त्याने माझे म्हणणे ऐकून घेण्याऐवजी मला भांडी घासायला बसवण्यास सांगितले. मी रडत म्हणालो, “माझे घर जवळ आहे. मी घरी जाऊन पैसे आणतो.” त्यावर त्याने माझा शर्ट ठेवून जाण्यास सांगितले.

तो क्षण माझ्यासाठी अत्यंत अपमानाचा होता. तेवढ्यात दोन-तीन कॉलेजची मुले जेवून बाहेर पडत होती. त्यांनी मला रडताना पाहून कारण विचारले. मी सर्व सांगितले. त्यांनी हॉटेलवाल्याला सुनावले आणि त्यातील एका मुलाने मला ₹१ दिला. माझे बिल भागले. मी त्यांना माझ्यासोबत घरी येऊन पैसे घेण्याची विनंती केली; पण त्यांनी नकार दिला.

हॉटेलपासून घरापर्यंत मी रडतच चाललो. घरच्यांना हा प्रसंग कसा सांगायचा, या विचाराने बसस्थानकात जवळपास दोन तास बसलो. रडणे थांबले, तोंड धुतले आणि मग घरी गेलो. मात्र हा प्रसंग मी घरी कधीच सांगितला नाही. कदाचित त्या वयात मला घरच्यांना माझ्या अडचणीपेक्षा माझा अपमान अधिक सांगायला लाज वाटत होती. पण त्या दिवसाने मनात एक गोष्ट कायमची कोरली—पैशांची कमतरता असणे ही लाजेची गोष्ट नाही; पण पैशाच्या अभावामुळे माणसाचा स्वाभिमान तुडवला जाणे मात्र मनाला खोल जखम करून जाते.

बऱ्याच वर्षांनी मी नगरसेवक झाल्यानंतर त्याच हॉटेलमध्ये एका मित्रासोबत जेवायला गेलो. हॉटेल मालकाच्या मुलाने मला ओळखले आणि म्हणाला, “भाऊ, तुम्ही पहिल्यांदा आलात, बिल नको.” मी बिल तर भरलेच; पण माझ्यावर लहानपणी घडलेला प्रसंग त्याला सांगितला. आणि त्याला एवढेच म्हणालो, “यापुढे एखाद्या मुलावर असा प्रसंग आला तर मला फोन करा. त्याचे बिल मी भरतो.” त्या क्षणी मला जाणवले की, आयुष्य आपल्याला ज्या वेदना देते, त्याच वेदनांमधून पुढे कोणाच्या तरी उपयोगी पडण्याची ताकदही मिळते.

या प्रसंगानंतर मला वडिलांच्या त्यागाकडे पाहण्याची दृष्टीही अधिक खोल झाली. शाळेत असताना वडील दर दोन महिन्यांनी मला भेटायला यायचे. ते मला आवर्जून हॉटेलमध्ये घेऊन जायचे. घरून आणलेल्या डब्यात चपाती-भाकरी असायची आणि हॉटेलमधून माझ्यासाठी मटण मागवायचे. मी जेवायचो; पण वडील माझ्यासोबत जेवायचे नाहीत.

मी विचारायचो, “तुम्ही का जेवत नाही?”

ते सहज म्हणायचे, “मी जेवून आलोय.”

त्या वेळी त्यांचे उत्तर मी खरं मानायचो. आज मात्र त्या शब्दांचा खरा अर्थ समजतो—माझे वडील जेवून आलेले नव्हते; ते आपल्या मुलाने पोटभर जेवावे म्हणून स्वतःच्या पोटाला आवर घालत होते. माझ्या हातात त्या वेळी मटणाची प्लेट होती; पण त्या प्लेटमध्ये मला दिसत नव्हता तो वडिलांचा त्याग होता.

आज मागे वळून पाहताना जाणवते—आमच्या घरात पैसा कमी होता, पण प्रेम, त्याग आणि माणुसकीची श्रीमंती अफाट होती. ₹५०च्या एका मनीऑर्डरपासून, घरच्या डब्यातील चपाती-भाकरीपासून, भावाच्या उपचारासाठी केलेल्या धावपळीपासून आणि हॉटेलमधील त्या ७५ पैशांच्या प्रसंगापर्यंत, प्रत्येक अनुभवाने मला आयुष्याचे वेगवेगळे धडे दिले.

त्या छोट्या-छोट्या प्रसंगांनी मला आयुष्यभरासाठी दोन अमूल्य गोष्टी शिकवल्या—पैशाची किंमत आणि माणसाच्या स्वाभिमानाची किंमत.
============+=

*चढ-उतार : एका आयुष्याची कहाणी*

– *- धर्मभूषण ॲड. दिलीप ठाकूर*

🪶 *प्रकरण ७ : काळोखी रात्र*

मॅट्रिकमध्ये ७० टक्के गुण मिळाल्यानंतर पुढे काय करायचे, हा प्रश्न माझ्यासमोर उभा राहिला. माझे बरेचसे मित्र पॉलिटेक्निकला जात होते. त्यामुळे आपणही पॉलिटेक्निकला जावे, असा विचार माझ्या मनात आला. याच विचाराने मी गोगटे सरांना भेटलो. माझा निर्णय ऐकताच ते माझ्यावर चांगलेच रागावले. “पॉलिटेक्निक काय करतोस? आधी ग्रॅज्युएशन कर आणि पुढे स्पर्धा परीक्षा दे,” असा त्यांचा स्पष्ट सल्ला होता. पण त्या वयात माझ्या मनावर पॉलिटेक्निकचे आकर्षण होते. सरांचा सल्ला योग्य असला तरी तो त्या वेळी मला पटला नाही. शेवटी त्यांच्या विरोधात जाऊन मी पॉलिटेक्निकला प्रवेश घेण्याचा निर्णय घेतला.

मी तीन-चार ठिकाणी प्रवेशासाठी फॉर्म भरले होते. नांदेड पॉलिटेक्निकला माझा नंबर लागला आणि गावातच प्रवेश मिळाल्यामुळे घरात सगळेच आनंदी झाले. माझे भाऊजी इलेक्ट्रिकल इंजिनिअर होते. त्यामुळे त्यांच्या मार्गदर्शनाचा विचार करून मी इलेक्ट्रिकल शाखा निवडली. विद्यानिकेतनमधला माझा जिवलग मित्र बालाजी खडके यानेही माझ्यासोबत पॉलिटेक्निकला प्रवेश घेतला. योगायोग असा की आम्हा दोघांनाही शासकीय वसतिगृहात प्रवेश मिळाला आणि एकाच खोलीत राहण्याची संधीही मिळाली. शाळेपासून सोबत असलेली मैत्री आता कॉलेजच्या नव्या जगातही कायम राहणार होती.

मात्र कॉलेजची दुनिया माझ्यासाठी पूर्णपणे वेगळी होती. आतापर्यंतचे माझे संपूर्ण शिक्षण मराठी माध्यमातून झाले होते आणि इंग्रजीवर म्हणावी तशी पकड नव्हती. पॉलिटेक्निकमध्ये मात्र जवळजवळ सर्वच विषय इंग्रजीत होते. शिक्षक वर्गात शिकवत असत; पण अनेकदा त्यांचे शिकवणे माझ्या डोक्यावरून जायचे. त्यात शाळेत अत्यंत शिस्तीत वाढलेलो मी आता कॉलेजच्या तुलनेने मोकळ्या वातावरणात आलो होतो. अभ्यासापेक्षा विविध ॲक्टिव्हिटी, मित्रमंडळी, खेळ आणि कॉलेजचे वातावरण यामध्ये माझे मन अधिक रमू लागले. शाळेतील शिस्त हळूहळू मागे पडत गेली आणि कॉलेजची मस्ती पुढे आली. सुरुवातीला हे सगळे खूप मजेशीर वाटत होते; पण त्याची किंमत मला लवकरच मोजावी लागणार होती.

त्याचा परिणाम पहिल्याच वर्षी दिसून आला. पहिल्या सेमिस्टरमध्ये मी एका विषयात नापास झालो. आयुष्यात पहिल्यांदाच माझ्या नावावर ‘नापास’ हा शिक्का बसला होता. आतापर्यंत अभ्यासात चांगला असलेला मी अचानक एका विषयात अपयशी ठरलो होतो. हा अनुभव माझ्यासाठी धक्कादायक होता. नेमके कुठे चुकले, काय करायला हवे होते, हेच मला समजत नव्हते. एटीकेटीमुळे पुढच्या सेमिस्टरला प्रवेश मिळाला. दुसऱ्या सेमिस्टरमध्ये पहिल्या सेमिस्टरचा विषय मी क्लिअर केला; पण त्याच वेळी दुसऱ्या सेमिस्टरचे दोन विषय पुन्हा राहिले. पुन्हा एटीकेटी आणि पुन्हा पुढच्या सेमिस्टरला प्रवेश—अशी माझी शैक्षणिक घसरण नकळत सुरू झाली.

तिसऱ्या सेमिस्टरला गेल्यावर विद्यानिकेतनमधला माझा सीनियर मित्र अविनाश चिंतावारही आमच्या कॉलेजमध्ये आला. त्याने बारावीनंतर थेट तिसऱ्या सेमिस्टरला प्रवेश घेतला होता. तो मेकॅनिकलला, मी इलेक्ट्रिकलला आणि बालाजी सिव्हिलला होतो. शाखा वेगवेगळ्या होत्या; पण आमची मैत्री मात्र पूर्वीसारखीच होती. शाळेपासूनच आम्ही विविध उपक्रमांमध्ये सहभागी व्हायचो. खेळाच्या स्पर्धा असोत, कॉलेजच्या निवडणुका असोत किंवा इतर कोणतीही ॲक्टिव्हिटी—आम्ही कुठे ना कुठे पुढे असायचो. मित्रांचा सहवास, उपक्रमांची धावपळ आणि कॉलेजचे वातावरण यामध्ये दिवस कधी संपायचा हे कळत नव्हते. या सगळ्या धावपळीत अभ्यास मात्र अधिकाधिक मागे पडत चालला होता.

शेवटी व्हायचे तेच झाले. तिसऱ्या सेमिस्टरमध्येही मला एटीकेटी मिळाली आणि त्यामुळे चौथ्या सेमिस्टरला प्रवेश मिळाला. पण चौथ्या सेमिस्टरमध्ये चार विषय राहिल्यामुळे यावेळी एटीकेटीचीही संधी मिळाली नाही. पाचव्या सेमिस्टरला माझा प्रवेश झाला नाही. बालाजी आणि अविनाश दोघेही पुढच्या वर्गात गेले होते; मी मात्र तिथेच थांबलो होतो. आतापर्यंत एखादा विषय राहिला की एटीकेटीच्या आधारावर पुढे जाता येत होते. आता मात्र पुढचा रस्ता जणू अचानक बंद झाल्यासारखा वाटत होता. मित्र पुढे गेले आणि मी मागे राहिलो, ही जाणीव मनाला अधिक बोचत होती.

या सगळ्यात सर्वात मोठी अडचण म्हणजे माझ्या या अपयशाची कल्पना घरी कोणालाच नव्हती. घरच्यांना वाटत होते की मी कॉलेजमध्ये व्यवस्थित शिकत आहे, पुढे जात आहे. त्यांच्या अपेक्षा आणि माझी खरी परिस्थिती यांच्यामध्ये एक मोठी दरी निर्माण झाली होती. बाहेरून मी सगळे काही सुरळीत असल्याचे दाखवत होतो; पण आतून मात्र दिवसेंदिवस कोसळत होतो. घरच्यांना सत्य सांगण्याची हिंमत होत नव्हती आणि ते सत्य लपवण्याचा भार दिवसेंदिवस वाढत होता.

आज मागे वळून पाहताना जाणवतं की अपयशापेक्षा अपयश लपवण्याची भीती माझ्यासाठी अधिक घातक ठरली होती. काही विषयांत नापास झालो होतो, एवढीच वस्तुस्थिती होती. पण त्या वेळी मी त्या अपयशाला माझ्या संपूर्ण आयुष्याचा निकाल समजून बसलो होतो. माझ्यासमोर अजून कितीतरी वर्षांचे आयुष्य होते, अनेक मार्ग खुले होते; पण निराशेने माझ्या डोळ्यांवर अशी पट्टी बांधली होती की मला त्यापैकी एकही मार्ग दिसत नव्हता.

नापास झाल्याची लाज, घरच्यांच्या अपेक्षांचा भार, पुढे काय करायचे याचा प्रश्न आणि स्वतःबद्दल निर्माण झालेली निराशा—या सगळ्यांनी मनावर इतका ताबा मिळवला की एका टप्प्यावर मला आयुष्यच निरर्थक वाटू लागले. मन किती असहाय होऊ शकते, याचा मी स्वतः अनुभव घेत होतो. मनातले विचार कुणाला सांगावे, कुणाकडे मदत मागावी, हेही सुचत नव्हते. ज्या माणसाला बाहेरच्या जगात सगळ्यांसोबत हसतखेळत वावरण्याची सवय होती, त्याच माणसाच्या मनात मात्र एक भयंकर वादळ सुरू झाले होते.

एक दिवस त्या वादळाने मला पूर्णपणे आपल्या कवेत घेतले. मी आयुष्य संपवण्याचा टोकाचा निर्णय घेतला. आई-वडिलांची माफी मागणारी एक चिठ्ठी लिहिली आणि रात्री घरातून बाहेर पडलो. आम्ही रेल्वे स्टेशनसमोरच्या एस.टी. क्वार्टर्समध्ये राहत होतो. स्टेशन माझ्यासाठी परिचयाचे होते; पण त्या रात्री तेच स्टेशन मला माझ्या आयुष्याचा शेवट वाटत होते.

रात्री बराच वेळ रेल्वे रुळांजवळ उभा राहिलो. मनात असंख्य विचारांची गर्दी झाली होती. प्रत्येक क्षण जणू युगासारखा वाटत होता. कधी आई-वडिलांचे चेहरे डोळ्यांसमोर यायचे, कधी माझे अपयश आठवायचे, तर कधी पुढे काय होणार, हा प्रश्न मन पोखरून काढायचा. बराच वेळ असाच गेला. शेवटी मनाचा बांध फुटला. त्या अंधारात माझी हिंमत खचली आणि मी परत घरी आलो.

घरी परतलो; पण मनातील अंधार मात्र माझ्यासोबतच आला होता. पहिला प्रयत्न थांबला होता, पण निराशा संपली नव्हती. उलट मन आणखी अस्वस्थ झाले होते. “आता काय?” हा प्रश्न पुन्हा माझ्यासमोर उभा राहिला. स्वतःशीच चाललेला हा संघर्ष इतका तीव्र झाला होता की विवेक हरवत चालला होता. त्या वेळी कुणाशी बोलणे, मन मोकळे करणे किंवा मदत मागणे किती महत्त्वाचे असते, याची मला कल्पनाही नव्हती.

आमच्या आईला रक्तदाबाचा त्रास होता. तिच्या औषधांच्या गोळ्या घरात असायच्या. दुसऱ्या रात्री माझ्या मनातील निराशेने पुन्हा टोक गाठले. मी आईच्या त्या औषधांच्या २४ गोळ्या घेतल्या आणि झोपायला गेलो.

त्या क्षणी माझ्या मनात एकच विचार होता—

“आता सगळं संपणार…”

मी डोळे मिटले…

(क्रमशः)

———–

*चढ-उतार : एका आयुष्याची कहाणी*

*- धर्मभूषण ॲड. दिलीप ठाकूर*

🪶 *प्रकरण ८ : भरकटलेले आयुष्य…*

त्यानंतरची सकाळ कशी झाली, घरात काय घडलं आणि माझी अवस्था सर्वप्रथम कोणाच्या लक्षात आली, याची मला सुरुवातीला काहीच कल्पना नव्हती. घरच्यांनी मला तातडीने दवाखान्यात नेलं. डॉक्टरांचे उपचार सुरू झाले. आई-वडिलांच्या चेहऱ्यावरची घबराट पाहताना एक विचार मनाला टोचत होता—ज्या आयुष्याला मी निरर्थक समजून संपवायला निघालो होतो, त्याच आयुष्यासाठी माझी माणसं जीवाच्या आकांताने धडपडत होती.

शुद्धीवर आल्यानंतर पहिली जाणीव झाली—मी जिवंत आहे! पॉलिटेक्निकमध्ये नापास होणं ही आयुष्यातील एक घटना होती, संपूर्ण आयुष्याचा निकाल नव्हता. पण ही जाणीव होईपर्यंत बरंच काही घडून गेलं होतं.

शिक्षणाची खरी परिस्थिती घरच्यांसमोर आली. अडचणी आपल्या माणसांपासून लपवण्यापेक्षा त्यांच्याशी बोलून दाखवणं किती महत्त्वाचं असतं, हा धडा मिळाला. मात्र, प्रकृती सुधारली म्हणून आयुष्य लगेच मार्गावर आलं नाही. पुढची जवळपास दोन वर्षं माझ्या आयुष्यातील सर्वांत भरकटलेली वर्षं ठरली.

सकाळी उठायचं, घराबाहेर पडायचं आणि मित्र जिथे भेटतील तिथे जाऊन बसायचं. पानपट्टीसमोर तासन्‌तास गप्पा, चहा, टवाळक्या आणि हास्यविनोद सुरू असायचे. सकाळची दुपार आणि दुपारची संध्याकाळ कधी व्हायची, कळत नसे. रात्री पत्ते खेळायचो. मित्रांच्या संगतीत कधी कधी बिअर प्यायचो.

मॅट्रिकपर्यंत अभ्यास चांगला झालेला असल्यामुळे परीक्षेच्या वेळी काही मुलांना कॉप्या पुरवण्यासारखे चुकीचे उद्योगही केले. आज त्या गोष्टींची आठवण झाली की स्वतःच्याच वागण्याची खंत वाटते. एकेकाळी अभ्यासाला महत्त्व देणारा मी कुठे येऊन पोहोचलो होतो! आजूबाजूचे अनेक मित्र दारू, सिगारेट आणि गुटखा वापरत होते; मात्र सुदैवाने मी या व्यसनांना कधी हात लावला नाही.

या काळात कामाचे छोटे-मोठे प्रयोगही केले. माझे दोन नंबरचे भाऊजी प्रसादसिंह यांचे तामसा येथे सिनेमा टॉकीज होते. तिथे तीन-चार महिने तिकीट बुकिंगचं काम केलं. काही दिवसांनी त्याचाही कंटाळा आला. दिवाळीत सलग तीन वर्षं फटाक्याचं दुकान चालवलं; पण दिवाळी संपली की पुन्हा तेच रिकामेपण!

याच काळातील एक प्रसंग आजही आठवतो. १९८३ च्या क्रिकेट विश्वचषकातील उपांत्य सामन्यात पाकिस्तानचा वेस्ट इंडिजकडून पराभव झाला. पाकिस्तान हरल्याच्या आनंदात मी चौकात फटाके वाजवले. पोलिसांची गाडी आली आणि मला पकडून शिवाजीनगर पोलीस ठाण्यात नेण्यात आलं. तिथे माझ्यासारखी आणखी बारा-पंधरा मुलं होती.

इन्स्पेक्टर नी आम्हाला सुनावलं, “पाकिस्तान हरल्यानंतर फटाके वाजवून तुम्ही हिंदू-मुस्लिम तणाव निर्माण केला. तुमच्यावर गुन्हे दाखल करतो.”
मीही तरुणपणाच्या आवेशात उत्तर दिलं, “साहेब, भारत हरल्यानंतरही काही लोक फटाके वाजवतात. त्यांच्यावर गुन्हे दाखल करता का? मग पाकिस्तान हरल्यावर आम्ही फटाके वाजवले तर आमच्यावरच गुन्हा का?”
इन्स्पेक्टर म्हणाले, “तुमच्यापैकी जो सुतळी बॉम्ब हातावर उडवेल, त्याला सोडून देतो!”
सगळे घाबरले. मी मात्र गुन्ह्यात अडकण्याच्या भीतीने सुतळी बॉम्ब हातावर ठेवला आणि पेटवणार इतक्यात इन्स्पेक्टर म्हणाले, “थांब! तू खरा देशप्रेमी दिसतोस. जा, तुला सोडतो.” मी सुटलो; पण बाकीच्या मुलांवर गुन्हे दाखल झाले.

या घटनेनंतर काही दिवसांनी, २५ जून १९८३ रोजी भारताने क्रिकेट विश्वचषक जिंकला! कपिल देव यांच्या नेतृत्वाखाली भारतीय संघाने मिळवलेला तो ऐतिहासिक विजय देशभर जल्लोषाचा विषय ठरला. नांदेडमध्येही मी भरपूर फटाके फोडले आणि संपूर्ण शहरातून विजयी रॅली काढली.ती माझ्या आयुष्यातील पहिली विजयी रॅली होती!त्या दिवशीचा उत्साह, भारतमातेच्या जयघोषाने दुमदुमणारे वातावरण आणि विजयाचा अभिमान मनात कायमचा कोरला गेला. पुढे क्रीडाविश्वात भारताने ऐतिहासिक कामगिरी केली की जल्लोष करण्याची आणि भव्य रॅली काढण्याची परंपरा मी सुरू ठेवली. आजपर्यंत अशा साधारण १७ ते १८ रॅली काढल्या आहेत. १९८३ मधील त्या पहिल्या रॅलीने देशाच्या विजयाचा आनंद लोकांसोबत साजरा करण्याची एक नवी वाट माझ्यासाठी खुली केली.

एका बाजूला स्वतःच्या आयुष्याची दिशा शोधणारा मी, तर दुसऱ्या बाजूला देशाच्या विजयात स्वतःचा आनंद शोधणारा मी—या दोन्ही गोष्टी माझ्या व्यक्तिमत्त्वाचा भाग बनत होत्या.

कधी पॉलिटेक्निकच्या दिवसांची आठवण यायची. सगळे मित्र आपापल्या आयुष्यात स्थिर होत होते; मी मात्र त्याच जागी उभा होतो. बाहेरून हसणारा मी आतून स्वतःलाच विचारायचो, “दिलीप, तू नेमका कुठे चालला आहेस?”

अशाच दिशाहीन काळात एस.टी. महामंडळात क्लर्कच्या दोन जागा निघाल्या. मी अर्ज केला. सुमारे ३०० उमेदवारांची लेखी परीक्षा झाली आणि निकालात मला सर्वाधिक गुण मिळाले!

माझ्यासाठी हा केवळ परीक्षेचा निकाल नव्हता. स्वतःच्या आयुष्याची दिशाच दिसत नसलेल्या मला आत्मविश्वासाचा पहिला किरण दिसला होता.
मुलाखतीत अधिकाऱ्यांनी विचारलं, “सध्या काय करता?”
मी प्रामाणिकपणे सांगितलं, “पॉलिटेक्निकला होतो; पण चौथ्या सेमिस्टरला नापास झालो आहे.”
अधिकारी म्हणाले, “पॉलिटेक्निक का सोडता? ते पूर्ण करा. पुढे इंजिनिअर म्हणून चांगली संधी मिळू शकते.”

त्यांचा सल्ला योग्य होता. मात्र, मला आता नोकरी करून स्वतःच्या पायावर उभं राहायचं होतं.
मी ठामपणे सांगितलं, “मला आता पॉलिटेक्निक करायचं नाही. मला नोकरी करायची आहे.”मुलाखती मध्ये सर्व प्रश्नांची बरोबर उत्तरे दिल्यामुळे दुसऱ्याच दिवशी माझी क्लर्क म्हणून निवड झाली. माझ्यासोबत मित्र सुधाकर पांढरे याचीही निवड झाली.

निवडीची बातमी समजली तेव्हा मागची सारी वर्षं डोळ्यांसमोर उभी राहिली—अपयश, निराशा, दवाखाना आणि भरकटलेली दोन वर्षं. ज्या आयुष्याला मी एकदा संपलेलं समजलो होतो, त्याच आयुष्याने मला पुन्हा उभं राहण्याची संधी दिली होती.

मात्र, माझ्या निर्णयावर अनेकांनी प्रश्न उपस्थित केले. “इंजिनियर ऐवजी क्लर्कची नोकरी का?” असा सवाल झाला. त्यांचा सल्ला चुकीचा नव्हता; पण मला त्या क्षणी आर्थिक स्थिरता आणि स्वतःवरील विश्वास परत मिळवायचा होता.

माझ्यासमोर दोन वाटा होत्या—अपूर्ण शिक्षण पूर्ण करून पुढच्या संधींची प्रतीक्षा करायची की मिळालेल्या नोकरीतून नव्याने आयुष्य सुरू करायचं.
एकेकाळी अपयशामुळे खचलेला मी आता स्वतःच्या आयुष्याचा निर्णय घेण्याच्या उंबरठ्यावर उभा होतो. यावेळी माझ्या हातात निराशा नव्हती, तर निवडीचं पत्र होतं.

भरकटलेल्या आयुष्याला नवी वाट सापडली होती; आता त्या वाटेवर पुढचं पाऊल कोणतं टाकायचं, हे मला ठरवायचं होतं.

(क्रमशः)
———

*चढ-उतार : एका आयुष्याची कहाणी*

*-धर्मभूषण ॲड. दिलीप ठाकूर*

*प्रकरण ९ : दोन वाटांवर*

एस.टी. महामंडळात क्लर्क म्हणून माझी नोकरी १९८४ मध्ये सुरू झाली आणि आयुष्याला एक नवी दिशा मिळाली. पहिलीच नियुक्ती नांदेड एस.टी. विभागीय कार्यालयातील आस्थापना शाखेत झाली. पॉलिटेक्निकच्या अपयशानंतर नोकरीचा हा टप्पा माझ्यासाठी अत्यंत महत्त्वाचा होता. काही दिवसांपूर्वी आयुष्याबद्दल निराश झालेला मी आता स्वतःच्या पायावर उभं राहण्याचा प्रयत्न करत होतो. त्यामुळे नोकरीकडे मी केवळ पगार मिळवण्याचं साधन म्हणून पाहिलं नाही; ती माझ्यासाठी स्वतःला सिद्ध करण्याची संधी होती.

आस्थापना शाखेत काम करताना मी मनापासून काम करू लागलो. कागदपत्रं, नोंदी आणि कार्यालयीन कामकाज यांचा बारकाईने अभ्यास केला. एखादं काम सांगितलं की ते पूर्ण होईपर्यंत त्याचा पाठपुरावा करण्याची माझी सवय झाली. काम शिकण्याची उत्सुकता आणि प्रामाणिकपणा वरिष्ठांच्या लक्षात येऊ लागला. हळूहळू मी त्यांच्या विश्वासातील कर्मचारी बनलो. नोकरीच्या सुरुवातीच्या काळात मिळालेला हा विश्वास माझ्यासाठी मोठी गोष्ट होती.

पण माझं आयुष्य केवळ कार्यालयापुरतं मर्यादित राहणार नव्हतं. माझ्या स्वभावातच काहीतरी नवीन करण्याची, लोकांमध्ये मिसळण्याची आणि वेगवेगळ्या क्षेत्रांत सहभागी होण्याची ओढ होती. नोकरीसोबतच माझा सामाजिक, सांस्कृतिक आणि क्रीडा क्षेत्रातील सहभागही सुरू राहिला.

१९८५ च्या सुमारास नांदेडमध्ये शिवसेनेची चळवळ आकार घेत होती. त्या काळात बाळासाहेब ठाकरे यांचे विचार मला आकर्षित करत होते. त्यामुळे मी शिवसेनेच्या कामात सहभागी होऊ लागलो. माझ्यासाठी हा केवळ राजकीय सहभाग नव्हता; लोकांमध्ये जाणं, त्यांच्याशी संवाद साधणं, संघटनेत काम करणं आणि एखाद्या विचारासाठी वेळ देणं, या गोष्टी मला शिकायला मिळत होत्या. हिंदुत्ववादी विचारांबद्दलची माझी ओढही वाढत होती.

याच काळात खेळाशी असलेलं माझं नातं कायम होतं. क्रिकेट, व्हॉलीबॉल आणि टेबल टेनिस या खेळांमध्ये मी सहभागी होत असे. एस.टी. महामंडळाच्या आंतरजिल्हा स्पर्धांमध्येही भाग घ्यायचो. नाटकाचीही आवड होती. काही नाटकांमध्ये काम करण्याची संधी मिळाली. कार्यालयातील नोकरी, सामाजिक आणि संघटनात्मक काम, खेळ आणि सांस्कृतिक उपक्रम अशा अनेक आघाड्यांवर माझं आयुष्य धावत होतं.

या काळात एस.टी.च्या वाचनालयाचा मला मोठा फायदा झाला. उपलब्ध असलेली पुस्तकं, नियतकालिकं आणि विविध विषयांचं साहित्य मी आवडीने वाचत असे. नोकरीने मला उपजीविकेचा आधार दिला; पण वाचनाने माझ्या विचारांना नवी दिशा मिळू लागली. पुढे माझ्या आयुष्यात लेखणीला जे महत्त्वाचं स्थान मिळालं, त्याची बीजं कदाचित याच काळात रोवली गेली असावीत.

एस.टी.मध्ये त्या काळात गणपती आणि शिवजयंतीचे कार्यक्रम मोठ्या उत्साहात साजरे होत असत. या कार्यक्रमांमध्ये माझा सक्रिय सहभाग असायचा. एकदा मला शिवजयंती उत्सवाचा अध्यक्ष होण्याची संधी मिळाली. वर्गणी जमा करण्यापासून कार्यक्रमाच्या नियोजनापर्यंत प्रत्येक गोष्टीत मी लक्ष घातलं. सर्वांच्या सहकार्याने शिवजयंतीचा कार्यक्रम उत्साहात पार पडला. कार्यक्रमानंतर हिशेब केला, तेव्हा काही पैसे शिल्लक राहिले होते.

शिल्लक रक्कम स्वतःकडे ठेवण्याचा किंवा केवळ हिशेबापुरतं प्रकरण संपवण्याचा प्रश्नच नव्हता. मी त्या पैशांतून भंडारा आयोजित केला. त्या वेळी हा एक साधा निर्णय वाटला होता; पण आज मागे वळून पाहताना जाणवतं की सार्वजनिक पैशाच्या जबाबदारीची जाणीव करून देणारा तो माझ्या सामाजिक जीवनातील एक महत्त्वाचा प्रारंभ होता.

त्या प्रसंगातून माझ्या मनात एक विचार कायमचा रुजला—लोकांनी दिलेला पैसा हा आपला नसतो; तो लोकांचाच असतो. त्याचा योग्य उपयोग करणं ही आपली जबाबदारी असते. पुढे सामाजिक जीवनात कितीही मोठ्या जबाबदाऱ्या मिळाल्या, तरी या पहिल्या अनुभवाने शिकवलेला धडा माझ्यासोबत राहिला.

दरम्यान, माझे वडील एस.टी. महामंडळात ट्रॅफिक इन्स्पेक्टर म्हणून कार्यरत होते. ते इंटक या काँग्रेसप्रणीत कामगार संघटनेचे अध्यक्ष होते. कामगारांमध्ये त्यांचा चांगला संपर्क होता. त्यांचं संघटनात्मक काम मी जवळून पाहत होतो. कामगारांचे प्रश्न समजून घेणं, त्यांच्या हक्कांसाठी संघटितपणे उभं राहणं आणि लोकांना सोबत घेऊन काम करणं म्हणजे काय, याचे धडे मला घरातूनच मिळत होते.

१९९० च्या सुमारास महाराष्ट्रात एस.टी. कामगार सेनेच्या स्थापनेनंतर नांदेडमध्येही ही संघटना उभी करण्याचे प्रयत्न सुरू झाले. मी, सुधाकर पांढरे, सुधीर पटवारी आणि आमचे काही मित्र या कामात सक्रिय झालो. नवीन संघटना उभी करणं, कामगारांशी संपर्क साधणं, त्यांना एकत्र आणणं आणि संघटनेची भूमिका समजावून सांगणं, हे काम आम्ही सुरू केलं.

पण या सगळ्याला एक वेगळीच किनार होती.

माझे वडील एका कामगार संघटनेचे अध्यक्ष होते आणि मी दुसरी संघटना उभी करण्याच्या प्रयत्नात होतो.

ही गोष्ट अनेकांच्या लक्षात आली. काहींनी टीका केली. “वडील एका संघटनेत आणि मुलगा दुसऱ्या संघटनेत!” अशी चर्चा सुरू झाली. काहींना माझा निर्णय वडिलांच्या भूमिकेला विरोध करणारा वाटत होता, तर काहींना मी वडिलांच्या संघटनेतच राहावं असं वाटत होतं.

माझ्यासमोरही एक प्रश्न उभा राहिला—वडिलांच्या संघटनेत राहायचं की आपल्या विचारांनुसार नवीन काम उभं करायचं?

हा प्रश्न केवळ संघटनेचा नव्हता. त्यात वडिलांबद्दलचा आदर, स्वतःचे विचार, मित्रांची साथ आणि माझ्या मनात आकार घेत असलेली स्वतंत्र ओळख, या सगळ्यांचा गुंता होता.

वडिलांचा मला नेहमीच आदर होता. त्यांचं काम मी पाहिलं होतं आणि त्यांच्याकडून अनेक गोष्टी शिकलो होतो. पण त्याच वेळी माझ्या मनात स्वतःची वाट तयार करण्याची इच्छाही निर्माण झाली होती. त्यांच्या सावलीत वाढताना त्यांनी दिलेल्या संस्कारांनीच कदाचित मला स्वतःचा मार्ग निवडण्याचं धैर्य दिलं होतं.

माझ्यासमोर आता दोन वाटा होत्या.

एका वाटेवर वडिलांचा अनुभव, त्यांची प्रतिष्ठा आणि त्यांच्या संघटनेची सावली होती. दुसऱ्या वाटेवर माझे मित्र, नव्या संघटनेची उमेद आणि स्वतःची स्वतंत्र ओळख निर्माण करण्याची इच्छा होती. दोन्ही वाटांना आपापलं महत्त्व होतं; पण कोणतीही वाट निवडणं सोपं नव्हतं.

सगळ्यात मोठा प्रश्न हा नव्हता की मी कोणत्या संघटनेत जाणार. प्रश्न हा होता की माझ्या निर्णयामुळे वडिलांच्या मनाला काय वाटेल?

दिवसभर सहकाऱ्यांमध्ये उत्साहाने वावरणारा मी रात्री मात्र स्वतःशीच चर्चा करायचो. वडिलांचा चेहरा डोळ्यांसमोर यायचा आणि दुसऱ्याच क्षणी एस.टी. कामगार सेनेच्या नव्या वाटेवर माझ्यासोबत उभे असलेले मित्र आठवायचे.

मी कोणाच्याही विरोधात नव्हतो. वडिलांशी संघर्ष करण्याची माझी इच्छा नव्हती. पण स्वतःच्या विचारांना नाकारून केवळ इतरांच्या अपेक्षांनुसार पुढे जाणंही मला मान्य नव्हतं.

आयुष्यात यापूर्वीही अनेक निर्णय घेतले होते; पण हा निर्णय वेगळा होता. कारण यावेळी प्रश्न माझ्या शिक्षणाचा किंवा नोकरीचा नव्हता. हा प्रश्न माझ्या स्वतंत्र व्यक्तिमत्त्वाला आकार देण्याचा होता.

त्या दिवसांत मला एक गोष्ट प्रकर्षाने जाणवली—कधी कधी आयुष्यातील सर्वांत कठीण संघर्ष बाहेरच्या माणसांशी नसतो; तो आपल्या मनातल्या दोन आवाजांमध्ये असतो.

एक आवाज म्हणत होता, “वडिलांच्या वाटेवरच चाल.”

दुसरा आवाज म्हणत होता, “आता स्वतःची वाट तयार कर.”

दोन्ही आवाज आपलेच होते. एका बाजूला वडिलांबद्दलचा आदर होता, तर दुसऱ्या बाजूला स्वतःच्या विचारांशी प्रामाणिक राहण्याची ओढ होती. कोणताही निर्णय घेतला, तरी त्याची किंमत मला मोजावी लागणार होती.

मी निर्णयाच्या उंबरठ्यावर येऊन पोहोचलो होतो. मात्र, तो निर्णय घेताना माझ्या आयुष्याला नेमकं कोणतं वळण मिळणार आहे, याची मला तेव्हा कल्पना नव्हती.

त्या एका निर्णयाने पुढे माझ्या नात्यांना, माझ्या नेतृत्वाला आणि संपूर्ण सार्वजनिक आयुष्याला कोणती दिशा मिळणार होती?

उत्तर माझ्या हातात होतं…
आणि मला तो निर्णय घ्यायचा होता.
——-

*चढ-उतार : एका आयुष्याची कहाणी*

*धर्मभूषण ॲड. दिलीप ठाकूर*

*प्रकरण १० : मनाप्रमाणे जगण्याचा निर्णय*

सगळ्यात मोठा प्रश्न कोणत्या संघटनेत जायचे, हा नव्हता; प्रश्न होता, स्वतःचा निर्णय घेताना वडिलांना काय वाटेल? वडील एस.टी.मध्ये इंटक संघटनेशी जोडलेले होते आणि मी मात्र एस.टी. कामगार सेनेच्या विचारांकडे आकर्षित होत होतो. वडिलांच्या वाटेवर चालणे म्हणजे त्यांचा मान राखणे, असे मन सांगत होते; पण स्वतःच्या विचारांना नाकारून पुढे जाणेही मला मान्य नव्हते.

शेवटी मी आईशी मन मोकळे केले. आईने वडिलांशी चर्चा केली. वडिलांनी नेहमीच्या शांत स्वभावाने मला एवढेच सांगितले, “हा तुझ्या आयुष्याचा निर्णय आहे. तुला जे योग्य वाटते, ते तू ठरव.” त्यांच्या या एका वाक्याने माझ्या मनातील सगळा संभ्रम दूर झाला. वडिलांनी स्वतःची संघटना माझ्यावर लादली नाही; उलट, माझ्या विचारांवर विश्वास ठेवला. त्या क्षणी मला जाणवले—आता आपल्या मनाप्रमाणे जगायचे आणि घेतलेल्या निर्णयाची जबाबदारीही स्वतः घ्यायची.

याच निर्णयातून मी एस.टी. कामगार सेनेच्या कामात सक्रिय झालो. १९९० च्या सुरुवातीलाच माझ्यावर विभागीय सरचिटणीसपदाची महत्त्वपूर्ण जबाबदारी सोपवण्यात आली. माझे मित्र प्रकाश खेडकर यांची विभागीय अध्यक्ष म्हणून निवड झाली. आमची कामगार सेनेची टीम चांगली जमली. एस.टी.च्या विविध आगारांमध्ये फिरणे, कामगारांच्या अडचणी समजून घेणे, अधिकाऱ्यांशी चर्चा करणे, कामगार सेनेच्या शाखा उभ्या करणे आणि प्रश्नांचा सातत्याने पाठपुरावा करणे, हे माझ्या आयुष्याचा भाग बनले.

एखाद्या कामगाराची अडचण समजली की ती केवळ त्याची समस्या न राहता माझी जबाबदारी आहे, या भावनेने मी काम करू लागलो. संघटनेचे पद मिळाले म्हणून नेतृत्व मिळत नाही; लोकांच्या अडचणीच्या वेळी त्यांच्या सोबत उभे राहिल्यावरच नेतृत्वाची खरी परीक्षा होते, हे मला त्या काळात शिकायला मिळाले.

नोकरी लागली होती, संसाराची सुरुवात झाली होती; पण मनाच्या एका कोपऱ्यात शिक्षण अपूर्ण राहिल्याची खंत कायम होती. पॉलिटेक्निकचे शिक्षण अर्धवट सोडावे लागले होते. आयुष्य पुढे सरकत होते, तरी मन मात्र त्या अपूर्ण राहिलेल्या शिक्षणाकडे पुन्हा पुन्हा वळत होते. शेवटी मी अकरावी कॉमर्सला प्रवेश घेतला. नोकरी सांभाळत अभ्यास सुरू केला आणि बी.कॉम. पूर्ण केले. या पदवीचा मला नोकरीतही फायदा झाला. बी.कॉम. झाल्यानंतर एस.टी. महामंडळात माझ्या मूलभूत वेतनात एक वेतनवाढ मिळाली. त्यामुळे शिक्षणाचे महत्त्व केवळ पदवी मिळवण्यात नसून, त्याचा प्रत्यक्ष आयुष्यातही उपयोग होऊ शकतो, याची जाणीव झाली.

मात्र, एवढ्यावर थांबावे असे मला वाटले नाही. नोकरी, संघटनेचे काम आणि संसार सांभाळत मी पुढील शिक्षण सुरूच ठेवले. डी.एल.एल., एम.कॉम., एलएल.बी., एम.एस.डब्ल्यू. आणि बी.जे. अशा विविध पदव्या मिळवल्या. दिवसभर नोकरी करून पुन्हा अभ्यासाला बसणे, परीक्षांची तयारी करणे आणि त्यासाठी वेळ काढणे सोपे नव्हते; पण अपूर्ण राहिलेल्या शिक्षणाची खंत मला स्वस्थ बसू देत नव्हती.

बी.जे.च्या परीक्षेला गेलो, तेव्हा एक गंमतीशीर प्रसंग घडला. वर्गात प्रवेश करताच अनेक विद्यार्थी माझ्याकडे पाहून उभे राहिले. त्यांना मी परीक्षेला आलेला विद्यार्थी वाटण्याऐवजी मार्गदर्शन करणारे एखादे सर वाटलो होतो! मीही त्यांच्यासोबत परीक्षा देण्यासाठी आलो आहे, हे लक्षात आल्यावर वर्गात एकच हशा पिकला. त्या प्रसंगाने मलाही हसू आवरले नाही. अखेर एवढ्या पदव्या मिळवल्यानंतर मी स्वतःशीच म्हटले, “आता बस्स!” आणि मग शिक्षणाला पूर्णविराम दिला.

आज मागे वळून पाहताना जाणवते की, शिक्षणाची ओढ ही केवळ नोकरीत वेतनवाढ मिळवण्यासाठी नव्हती. आयुष्यात एखादी गोष्ट अपूर्ण राहिली, तर परिस्थितीला दोष देत बसण्याऐवजी संधी मिळेल तेव्हा ती पूर्ण करण्याचा प्रयत्न करावा, हा माझ्यासाठी मोठा धडा होता.

एका वर्षा पूर्वी १९८९ मध्ये माझ्या आयुष्यात आणखी एक मोठा बदल झाला होता —माझा विवाह जयश्रीशी झाला. जयश्री ही अमरावतीचे रणजितसिंह चौहान यांची मुलगी. ते पोलीस निरीक्षक म्हणून पुसद येथे कार्यरत होते. त्यामुळे पुसदला आमचा विवाह मोठ्या उत्साहात आणि थाटामाटात पार पडला.

लग्नानंतर एका शांत क्षणी मी जयश्रीशी माझ्या आईच्या स्वभावाबद्दल बोललो. “माँचा स्वभाव कडक आहे; पण तू तिचं मन जिंकलंस ना, तर तिच्यासारखी प्रेमळ व्यक्ती तुला दुसरी मिळणार नाही,” असे मी तिला सांगितले. आईच्या स्वभावातील कडकपणा बाहेरून जाणवत असला, तरी तिच्या मनात मुलांसाठी असलेले प्रेम किती खोल आहे, हे मला माहीत होते. पुढे जयश्रीनेही आईशी प्रेमाचे नाते जपले आणि आमच्या घरातील नाती अधिक घट्ट होत गेली.

माझ्या लग्नातील एक प्रसंग आजही आठवला की हसू येते. वराच्या जेवणाचा विधी सुरू होणार होता; पण माझ्यासाठी घेतलेले सोन्याचे लॉकेट लग्नाच्या गडबडीत चोरीला गेले. माझ्या चुलत काकांनी लॉकेट मिळाल्याशिवाय मी पहिला घास घेऊ नये, असा आग्रह धरला. मला मात्र सोन्याच्या दागिन्यासाठी अन्न नाकारणे योग्य वाटत नव्हते. पण त्या वेळी माझे म्हणणे ऐकले जात नव्हते.

तेव्हा माझ्या वडिलांनी गुपचूप स्वतःच्या गळ्यातील सोन्याची साखळी काढली आणि माझ्या मेव्हण्याकडे दिली. ती माझ्या गळ्यात घालण्यात आली आणि त्यानंतर मी पहिला घास घेतला. वातावरणातील तणाव निवळला. वडिलांनी प्रसंगावधान राखून प्रश्न शांतपणे सोडवला. आठ दिवसांनी मांडव परतणीच्या वेळी सासरी गेलो, तेव्हा ठरवलेले मूळ सोन्याचे लॉकेट मला मिळाले. त्या वेळी लग्नातील तो सगळा प्रसंग आठवून मला स्वतःलाच हसू आले. संकटाच्या वेळी गोंधळ न करता शांतपणे मार्ग काढायचा, हा वडिलांकडून मिळालेला आणखी एक धडा होता.

लग्नानंतर जयश्रीला घेऊन महाबळेश्वर, पैठण आणि शिर्डी असा प्रवास केला. आमच्या कुटुंबात हनिमूनला जाणारा मी पहिलाच होतो. संसाराच्या नव्या पर्वाची ती सुंदर सुरुवात होती. संघटनेचे काम सुरूच होते आणि त्याच वेळी घरची जबाबदारीही वाढत होती.

१९९० मध्ये आमच्या संसारात नेहाचा जन्म झाला. मुलगी घरात आल्यावर भविष्याकडे पाहण्याची माझी दृष्टी आणखी बदलली. आतापर्यंत माझ्या निर्णयांचा परिणाम प्रामुख्याने माझ्यावर होत होता; आता माझ्या प्रत्येक निर्णयाशी माझ्या कुटुंबाचे भवितव्य जोडले गेले होते.

याच काळात माझ्या आयुष्यात एक अनपेक्षित प्रसंग घडला, ज्याने माझ्या विचारविश्वालाच वेगळे वळण दिले. मी पूर्वी पक्का नास्तिक होतो. देव, श्रद्धा, नवस किंवा चमत्कार याकडे मी तर्काच्या नजरेने पाहत असे. माझ्या आईला सतत डोकेदुखीचा त्रास होत होता. नांदेडमधील डॉक्टरांनी पुढील तपासणीसाठी हैदराबादला जाण्याचा सल्ला दिला. मी आईला हैदराबादच्या अपोलो हॉस्पिटलमध्ये घेऊन गेलो.

तपासणीदरम्यान एका क्षणी आईला अचानक दिसेनासे झाले. माझ्या पायाखालची जमीनच सरकली. डॉक्टरांकडे धावपळ सुरू झाली. त्या क्षणी माझ्या मनातला नास्तिकतेचा तर्क कुठेतरी मागे पडला. रुग्णालयात असलेल्या गणपतीच्या मूर्तीकडे पाहून मी मनोमन प्रार्थना केली, “आईची दृष्टी परत आली तर एस.टी. महामंडळाच्या गणेशोत्सवासाठी मी गणपतीची मूर्ती देईन.”

काही वेळातच आईला पुन्हा दिसू लागले. आज त्या घटनेकडे मागे वळून पाहताना, त्यामागे वैद्यकीय कारण असू शकते, तपासणीचा परिणाम असू शकतो किंवा तो योगायोगही असू शकतो, हे मी मान्य करतो. पण त्या क्षणी माझ्यासाठी तो अनुभव विलक्षण होता. नास्तिक विचारांवर ठाम असलेल्या माझ्या मनात श्रद्धेची एक नवी खिडकी उघडली.

त्या एका नवसापासून सुरू झालेली गणेशभक्ती पुढे माझ्या आयुष्याचा अविभाज्य भाग बनली. एस.टी. कर्मचारी गणेश मंडळासाठी दरवर्षी गणपतीची मूर्ती देण्याची परंपरा सुरू झाली आणि ती आज ३७ वर्षांपासून अखंडित सुरू आहे. पुढे गणेशमूर्तींचा संग्रह करण्याची कल्पना मनात आली. आज माझ्याकडे ५०० पेक्षा अधिक गणेशमूर्तींचा संग्रह आहे. संकष्टी चतुर्थीच्या निमित्ताने नांदेड ते सत्यगणपती अशा १५१ पदयात्राही शेकडो भाविकांना सोबत घेऊन पूर्ण केल्या आहेत. अपोलो हॉस्पिटलमधील त्या एका प्रसंगाने माझ्या विचारविश्वाला जे वळण दिले, त्याची व्याप्ती पुढे इतकी मोठी झाली, याची त्या वेळी मला कल्पनाही नव्हती.

पुढील काही वर्षे नोकरी, एस.टी. कामगार सेनेचे काम, शिक्षण आणि संसार यांचा समतोल साधण्यात गेली.

१९९४ मध्ये एस.टी. महामंडळात असिस्टंट ट्रॅफिक इन्स्पेक्टरच्या जागा निघाल्या. मी आणि माझा धाकटा भाऊ दिनेश—आम्ही दोघांनीही परीक्षा दिली आणि दोघेही उत्तीर्ण झालो. ही आमच्यासाठी आनंदाची गोष्ट होती; पण पुढे एक वेगळाच पेच निर्माण झाला. माझी आधीच एस.टी.मध्ये नोकरी सुरू होती. नव्या पदासाठी माझी निवड झाली असती, तर दिनेशच्या नोकरीच्या संधीवर परिणाम होण्याची शक्यता होती.

एका बाजूला स्वतःच्या प्रगतीची संधी होती, तर दुसऱ्या बाजूला धाकट्या भावाचे भविष्य. मी विचार केला, माझी नोकरी आधीच सुरू आहे; दिनेशला मात्र नोकरीची संधी मिळणे अधिक महत्त्वाचे आहे. त्यामुळे मी मुलाखतीला जाणेच टाळले. माझ्या या निर्णयामागे कोणताही मोठेपणा नव्हता; त्या क्षणी मला भावाचे हित अधिक महत्त्वाचे वाटले, एवढेच.

नशिबाने दिनेशला नोकरी मिळाली. त्याला नोकरी लागल्याचे समजले, तेव्हा माझ्या मनात समाधान होते. स्वतःसाठी मिळू शकणारी संधी सोडून भावाच्या भवितव्याला प्राधान्य दिल्याची खंत मला वाटली नाही. उलट, कुटुंबातील एखाद्याची प्रगती ही आपलीही प्रगती असते, याची जाणीव झाली. प्रत्येक वेळी स्वतः पुढे जाणे म्हणजेच यश नव्हे; कधी आपल्या माणसाला पुढे जाण्यासाठी जागा करून देण्यातही समाधान असते.

१९९४ मध्ये पूजा आमच्या आयुष्यात आली. नेहा आणि पूजा या दोन मुलींनी आमचा संसार पूर्ण झाला. दोन मुलींचा बाप झाल्यानंतर जबाबदारीची जाणीव आणखी तीव्र झाली. सामाजिक कामाची आवड होती, संघटनेची धावपळ होती; पण नोकरी ही कुटुंबाच्या सुरक्षिततेचा आधार होती. त्यामुळे मनातील उत्साह आणि घरच्या जबाबदाऱ्या यांचा समतोल साधणे हीच माझी रोजची परीक्षा होती.

१९९५ मध्ये नांदेडमध्ये बाळासाहेब ठाकरे यांची मोठी जाहीर सभा झाली होती. त्या सभेच्या व्यवस्थापनात आम्ही कामगार सेनेचे कार्यकर्ते सक्रिय होतो. सभा यशस्वी झाली आणि त्यानंतर माझे मित्र प्रकाश खेडकर यांना शिवसेनेकडून विधानसभा निवडणुकीचे तिकीट मिळाले. मित्राला मिळालेली ही संधी पाहून मला मनापासून आनंद झाला. त्याच्या प्रचारासाठी काम करावे, त्याच्या पाठीशी उभे राहावे, अशी माझी इच्छा होती.

पण माझ्यासमोर एक गंभीर प्रश्न उभा राहिला. टी. एन. शेषन यांच्या कार्यकाळात निवडणूक आचारसंहितेची कडक अंमलबजावणी होत होती. मी एस.टी.चा कर्मचारी होतो. निवडणूक प्रचारात प्रत्यक्ष सहभागी झाल्यास माझ्या नोकरीवर परिणाम होण्याची शक्यता होती. माझ्या डोळ्यांसमोर जयश्री, नेहा आणि पूजा होत्या. एका बाजूला जिवलग मित्रासाठी काहीतरी करण्याची तीव्र इच्छा होती; तर दुसऱ्या बाजूला नोकरी आणि कुटुंबाची जबाबदारी होती.

आयुष्यात काही निर्णय असे असतात की, त्यात फक्त बरोबर किंवा चूक असे दोन पर्याय नसतात; कोणती जबाबदारी आधी निभावायची, हा खरा प्रश्न असतो. माझ्यासमोरही तोच प्रश्न उभा राहिला होता.

त्या रात्री मी बराच वेळ झोपू शकलो नाही. प्रकाश माझा जिवलग मित्र होता; त्याच्या विजयासाठी मैदानात उतरावे, अशी मनाची हाक होती. पण दुसऱ्या बाजूला माझी नोकरी, माझे कुटुंब आणि माझ्यावर विश्वास ठेवून जगणारी माझी माणसे उभी होती. एका चुकीच्या पावलाने वर्षानुवर्षे जपलेली नोकरी धोक्यात येऊ शकत होती आणि त्याचा फटका केवळ मला नव्हे, तर माझ्या संपूर्ण कुटुंबाला बसणार होता.

मित्रधर्म निभवायचा की नोकरी आणि कुटुंबाच्या जबाबदारीला प्राधान्य द्यायचे—या प्रश्नाचे उत्तर मला स्वतःलाच द्यायचे होते.

(क्रमशः)
=========
[16/10, 06:51] devashishtokekar05: **All India Media Association*
Nagpur reporter*
*District President*
*VANDE Bharat live tv news Nagpur*
Editor/Reporter/Journalist
RNI:- MPBIL/25/A1465
*Indian Council of press,Nagpur*
Journalist Cell
*Delhi Crime Press*
RNI NO : DELHIN/2005/15378
AD.Associate /Reporter
*INDIAN PRESS UNION*
District Reporter
*Devashish Govind Tokekar*
*My Youtube Channel*
@devashishtokekar1369
Contact no.
9422428110/9146095536
Head office:- plot no 18/19, flat no. 201,Harmony emporise, Payal -pallavi society new Manish Nagar somalwada nagpur – 440015